روش شناسی تفسیر علمی

روش شناسی تفسیر علمی یکی از علوم مقدماتی و مهم برای تفسیرهای علمی قرآن است. به فرمایش مرحوم شهید صدر زمانی می توانیم از قرآن نظام و نظریه استخراج کنیم که با پرسش تخصصی به سراغ قرآن برویم. بنابراین برای تفسیر روانشناختی قرآن ابتدا باید متخصص روانشناسی بود بعد مقدمات و پیش نیازهای تفسیری را آموخت سپس با سوالات تخصصی به استنطاق قرآن رفت.

باسمه تعالی

مختصری از روش شناسی تفسیر علمی

1) تعریف اصطلاحات تفسیر علمی.

سه تعریف تفسیر علمی: 1. فهم آیات علمی بر اساس قواعد تفسیر که در این صورت علم، منبع تفسیر نیست بلکه موضوع تفسیر است.2. فهم آیات قرآن به وسیله علم (روش، محتوی، خروجیها) بر اساس قواعد تفسیر مثل تفسیر آیه خلق السماوات بغیر عمد ترونها در این صورت علم منبع تفسیر است.

تفسیر در لغت:

- عدهای گفتهاند عربی نیست و عبری است.

- عدهای گفتهاند عربی است که یا از یفر است به معنای کشف حجاب محسوس و مادی و یا از فسر است به معنای کشف حجاب غیر محسوس غیر مادی.

تفسیر در اصطلاح:

بیان ظواهر آیات، یا بیان مباحث و معانی مفردات، و یا کشف مراد و مدلول جدی کلام الهی.

تعریف اصطلاحی جامع: کشف مراد جدی مولا بر اساس قواعد تفسیر و قواعد عقلائی محاوره و ادبیات عرب. یکی از قواعد مهم تفسیری؛ قرینه در محاوره است مانند مجاز و تشبیه. کشف کلمه کلیدی فارق بین تفسیر و هرمونوتیک است.

علمی: در اصول يعني دلیل ظنی معتبر، در لغت یعنی یقینی، در ما نحن فیه یعنی تجربی و تفسیر تجربی.

امام خمینی (ره): تمام تفسیرها شبه تفسیر هستند و تفسیر واقعی یعنی تطبیق بر مصادیق.

2) قلمرو مباحث علمي در قرآن و يا نحوه برداشت علمي از قرآن:

- حداقليها يا مخالفین افراطی تفسیر علمی: ذهبی و شاطبی کلاً آیات علمی را انکار کردهاند. نهضت آزادیها همه حداقلی بودهاند. اینها میگویند اسلام در امور اجتماعی امضایی است نه تأسیسی.

- حداکثریها يا موافقین افراطی مثل غزالی، طنطاوي، ملاصدرا، علامه مجلسی، احمد اسکندرانی، سید احمد خان هندی، عبده و علامه جوادی آملی (حتی شیمی هم در قرآن هست، اعجاز علمی را از و هی تمر مر السحاب اثبات کرده است). اينها به آيه 88 نمل استناد ميکنند.

- اعتدالیون يا قائلین به تفصیل: علامه طباطبایی، مرحوم معرفت، آيات مکارم و سبحاني مانند آنها هستند که به صورت موجبه جزئیه آیات علمی را قبول دارند. قرآن کتاب علم نیست اما آنچه به هدایت ربط دارد را بیان کرده است.

3) تفسیر علمی روش است یا گرایش؟ بر اساس تعريف «فهم آیات علمی»؛ تفسیر گرایش است یعنی تفسیر با جهتگیری مفسر و بر اساس تعریف «فهم آیات بر اساس علم»؛ تفسیر روش است تفسیر قرآن به علم، تفسیر به عقل، تفسير به قرآن و روایات و جامع.

4) اعجاز علمی قرآن. سه روش استخراج اعجاز علمی: جمع آوري ویژگیها، جمع آوری تک گزارهها، تلفیق مجموعهای از گزارهها و استخراج یک نظام. مثال: اعجاز در بیان مراحل خلقت فیزیولوژیکی.

مثال: فاضربوهن را باید گفت: تکالیف و حقوق برابرند و اگر تکالیف انجام نشود جرم است و جرم مجازات دارد و مجازات آن ضرب است. این یعنی اثبات گزارههای علمی قرآن با زبان علم روز.

علامه طباطبایی: چون قرآن با انس و جن تحدی کرده از باب تناسب حکم و موضوع: باید با هر کس و هر متخصصی به زبان خودش تحدی کند و سخن بگوید و باید با روانشناس اعجاز روانشناختی داشته باشد.

شرايط اعجاز علمی: مسبوق به سابقه نباشد و تحدی هم شده باشد. پس اعجاز روانشناختی قرآن در گرو این است که یک نظام روانشناختی داشته باشد و اين نظام مسبوق به سابقه نباشد.

5) مباني عام تفسیر علمی: تعریف مبانی، مهمترین مبانی.

اول: وجود گزارههای علمی در قرآن. بعضي گفتهاند ندارد بعضي گفتهاند دارد اما امضايي است که دو تالي فاسد دارد: سکولاريزم و خطاپذير بودن قرآن.

دوم: توجه به قواعد تفسیری (مثلا: علم به مثابه قرینه در فهم قرآن) در این صورت علم يا مرجح است یا مکمل یا معیار. علامه طباطبايي علم را معیار میداند یعنی خلاف علم قطعی نباید تفسیر کرد پس اطمینان متآخم یقین معیار تفسیر است.

سوم: توجه به قواعد عقلایی محاوره و زبان گفتاری، چون قرآن گفتار است نه نوشتار.

چهارم: توجه به هدف قرآن (هدف راهنمایی بشر است، پس از علم به همین اندازه استفاده کرده، آن هم به صورت آلی نه استقلالی یعنی در راه اثبات آیات و عظمت الهی).

پنجم: یکی از مهمترین مبانی عام؛ ارتباط قرآن با عصر صدور و فرازمانی بودن قرآن است.

6) مباني خاص تفسیر علمی؟

- اعتبار و عدم اعتبار تفسیر علمی

- کمک علوم تجربی به فهم بهتر قرآن.

7) مقصود از علم چیست؟ علم نور یقضفه الله، قضایای کلی حول یک موضوع (فلسفه علم) گزارههای حول یک موضوع با جهت مشترک، علم در ما نحن فیه یعنی علم قابل تجربه (علوم طبیعی و تجربی) در این صوت فلسفه علم نیست.

8) جامعیت قرآن و سه دیدگاه آن؟ عدهاي مخالفند و موافقين سه ديدگاه دارند:

اول: شیخ فضل الله نوری: آنچه مورد نياز بشر است در قرآن مطرح شده و نقش بشر فقط تطبيق مصاديق است. آيت الله مکارم هم تا حدودي اين نظريه را بيان کرده است. مکارم: تقسيم به مانص فيه و ما لا نص فيه غلط است. بلکه ما من واقعه الا و فيها نص. مکتب اهل بيت فراغ قانوني ندارد.

دوم: مرحوم ناييني ما نص فيه و مالا نص فيه را قبول دارد و فرموده کار بشر تقنين در محدوده ما لا نص فيه است البته نبايد به شارع نسبت دهد. وي احکام سياسات و اجتماعيات را ملا نص فيه ميداند.

سوم: شهید صدر که قائل به منطقه الفراغ است و مباحات اوليه را لاحکم ميداند نه ما حکم فيه بالاباحه. شهيد صدر فرموده است مناطق فراغ نشانه فرازماني بودن دين هستند.

9) مبانی اخص تفسیر علمی (مبانی روانشناختی) مانند:

اول: وجود گزارههای روانشناختی در قرآن؛ مانند مرزها در خانواده. اراده انسان و تغییرپذیری او تا لحظه مرگ یکی از مبانی تفسیر تربیتی است. به نظرم اصل پذیرش اولاد و محبت به او یک مبنای اخص است. به نظرم محوریت و اصالت خانواده در تربیت یک مبنای اخص است. گزارهها یا از مسائل علم است یا از قواعد یا از اصول آن علم و گزارها یا مباشر هستند و یا غیر مباشر. يکي ديگر از مباني به نظرم رابطه شخصيت و رفتار باشد کل يعمل علي شاکلته.

دوم: یکی دیگر از مبانی اخص فرازمانی بودن گزارههای روانشناختی قرآن است.

سوم: مبنای اخص سوم توجه قرآن به رابطه روانشناسی با علم ديگري مثل اخلاق و فقه است. (قرآن مکرر فرموده سلامت و آرامش رواني وابسته به ذکر خدا و رعايت احکام عملي و اخلاقيات است).

10) گونههای تفسیر علمی قرآن:

اول: استخراج و تبیین آیات علمی در موضوع خاص، در این صورت آیات محدودی بر اساس دلالت مستقیم تفسیر میشوند (مطابقی، تضمنی و التزامی). یکی از کارهای ائمه همین بوده است یعنی استخراج نیازمندیهای زندگی بشر از قرآن. مثلاً سؤال شد چرا در وضو تمام سر را مسح نمیکنیم؟ حضرت فرمودند: لمکان الباء. سؤال شد در مورد حد قطع دست سارق، فرمود: فقط انگشتان زيرا ان المساجد لله.

دوم: نگاه علمی به قرآن مثلا فلان آيه در نگاه ابتدايي ربطي به روانشناسي ندارداما با نگاه عميق علمي با چند مسأله روانشناختي مرتبط است.

سوم: کشف نظام علمی قرآن. عبدالله شبر گفته قرآن کتاب علم نیست لذا نظام علمی ندارد. استاد: در عین اینکه کتاب هدایت است نظامهایی هم دارد.

راههاي کشف نظام علمي قرآن: بهره مندي از علوم روز و تفسير برون متني

11) تفسیر به راي به چه معناست؟ با به چه معناست؟ راي یعنی چه؟ ذهبي نظرش چه بود؟ با دو صورت دارد و بر اساس هر صورت معنايش تفاوت ميکند:

اول: باء استعانت باشد که در اين صورت راي يعني گمان. تفسیر به کمک گمان و حدس خود نه به کمک عقل سلیم و مانند آن.

دوم: باء سببیت باشد که در اين صورت رای يعني دیدگاه مختار. در موضوعی دیدگاهی را اختیار کرده و آیات را بر طبق آن تفسیر میکند.

ذهبي: تفسیر به رای دو نوع است: ممدوح و مذموم. ممدوح همان قیاس و استحسان و مانند آن است و مذموم همان تفسیر شیعه است که با عقل تفسیر میکنند.

نکته: در تفسیر به راي روش مذمت شده نه خروجي و شايد نتيجه خوب باشد. در کلام علامه طباطبايي تطبیق مذموم و به معنای تحمیل پیش فرضها به قرآن و تفسیر به راي است.

12) تفسیر موضوعی درون و برون متنی:

مشهور: درون متني يعني موضوع از درون قرآن مثل شفاعت. شهيد صدر ميگويد اين منفعل و آسيبش تقطيع و حذف سياق است.

شهید صدر: برون متني يعني موضوع از زندگي روزمره بشر مثل اشتغال زنان، دموکراسی و فضای مجازی.

پيش فرض تفسير موضوعي «قرآن يک کل مرتبط» و پيش فرض تفسير استنطاقي «توان قرآن به پاسخگويي سؤالات بشر» است.

13) معرفی روش شهید صدر و تفاوت آن با تفسیر به راي:

مراجعه به قرآن سه حالت دارد: خالي الذهن که انفعالي و غلط است، پرسشگرانه که همان استنطاقي است و پيش داورانه که تفسير به راي است. علامه طباطبايي اين روش را تحميل و تطبيق مينامد.

14) شیوههای درست و نادرست تفسیر علمی: شيوه نادرست همان تحمیل و تطبیق است و شيوه درست؛ استخدام، استخراج، نظریه پردازی، جهتدهي و بازسازی مبانی است.

مثال استخدام: نظریه جاذبه در خدمت فهم بهتر آیه ترفع السماوات بغیر عمدٍ ترونها قرار گيرد. از غزالی تا علامه طباطبایی همه استخدام را قبول داشتهاند چون تعدادی از آیات ناظر به مباحث علمی است.

15) به چه دلیل استخدام مهم است؟ چون استخدام یعنی بهرهمندی از علوم تجربی در فهم قرآن. یعنی علم ميتواند در فهم بهتر مراد الهی مفید باشد. مثال الم نجعل الارش کفاتاً:

دو ترجمه شده است: آیا زمین را کفایت امور بشر قرار ندادیم (این ترجمه مال الفرقان است که مخالف تفسیر علمی است). آیا زمین را با حرکت سریع قرار ندادیم. وقتی میتوان اين ترجمه را پذیرفت که مبحث استخدام و جاذبه و گردش زمین را پذیرفته باشیم. به علاوه اینکه قرینه هم داريم چون کفات یعنی حرکت سریع. علاوه از آیه پنجاه و سه طه حرکت انتقالی را استفاده کرده است. از شمس شش حرکت وضعی را استفاده کرده است. علامه: قرآن هزار سال قبل از گالیله حرکت وضعی را بیان کرده است و این اعجاز علمی است.

علامه طباطبايي: ضروریات علمی تخصیص میزند عمومات و ظواهر قرآن را. يعني اينکه علم معيار است.

فهم علقه و مضغه و مانند آن احتیاج دارد به علم پزشکی و آن اعجاز علمی قرآن است. باید در تفسیر قرآن دقت نمود مخالف علوم قطعی نباشد.

16) استخراج نکات علمی از قرآن: در آیات قرآن به یک سری نکات علمی اشاره شده است که استخراج آنها یکی از شیوههای صحیح تفسیر علمی است.

مثال استخراج: «سبحان الذی خلق الازواج کلها» عدهای گفتهاند ازواج یعنی انواع مانند سیب و پرتقال. علامه فرموده است ازواج یعنی نر و ماده و همه چیز نر وماده دارد اگرچه بشر هنوز نفهمیده است.

مثال استخراج: اثر باد در رفع عفونت ها و تلقيح گياهان و غيره «يرسل الرياح مبشرات و ليذيقکم» علم اين فوايد را کشف کرده و ما ميگوييم آيه ميتواند ناظر به آن فوائد باشد. آیت الله معرفت اصرار داشت که فقط بگوید: میتواند ناظر باشد.

17) نظریه پردازی و تولید علم چگونه است؟ در برخی مقالات با استخراج برابر گرفته میشوند.

مانند نظريه هويت انسان، حقوق اساس و اوليه مانند حق عبوديت در برابر حق حيات و آزادي. علامه حق عبوديت را از حکم عقلي رابطه تکوين و تشريع استخراج کرده است. عالم و انسان مال خداست پس اساسيترين حق؛ عبوديت است.

مثال ديگر: بحث مالکيت است. برخي آيات فرمودهاند مالکيت فقط مال خداست، آياتي ديگر مالکيت را به انسان نسبت دادهاند مانند لاتأکلو اموالکم، دسته از آيات هم مالکيت استخلافي را بيان کردهاند. وجه جمع آيات؛ نظريه مالکيت نيابي است.

18) جهتدهي به مباني و سازمان علم چگونه است؟ بسيار مشکل و مغفول است. مثل اينکه بگوييم نظر قرآن در مورد انسان چنين است پس فلان علم چنان ميشود.

- روش یعنی مسیر رسیدن به هدف

- روش شناسی از علوم درجه 2 است. علوم درجه یک موضوع آنها واقعیت خارجی و علم است مانند فقه و اصول و پزشکی. اما علوم درجه 2 موضوعشان یک علم دیگر است مانند فلسفه فقه. فلسفه های مضاف

- برخی گفته اند: محتوی را قرآن داده و روش را علم. اما این مقبول نيست چرا که روش و محتوی قابل تفکیک نیستند

- یکی از وجوه اعجاز قرآن اعجاز علمی است یعنی با هر متخصصی با زبان خودش حرف زده است و هر متخصصی می تواند با مراجعه به قرآن به شرط رعایت قواعد تفسیری، جواب سوالات خود را بیابد.

- مراحل تفسیر علمی:

1. تبیین نظریه رقیب،2. بیان اصول و مبانی آن نظریه، 3. بیان دیدگاههای مخالف این نظریه و دلایل آن، 4. ارائه به قرآن (ارائه مبانی، خود دیدگاه، نظر قرآن چیست)، در واقع بیان اشتراکات و افتراقات، 5. بیان دیدگاه نهایی قرآن در آن مسأله.

- قلمرو و تعداد آیات علمی چقدر است؟ قطب راوندی؛ کل قرآن، مرحوم معرفت؛ دو هزار آیه، کمترین سیصد آیه، مشهور پانصد آیه.

- وجود آیات و گزارههای علمی ملازمهای با تفسیر علمی ندارد ایضا ملازمهای با اعجاز علمی هم ندارد. ملازمه یعنی فقط همین. ملازمه گزارههای علمی با تفسیر آیات علمی یعنی فقط با علم قابل تفسیر است در صورتی که چنین نیست. ملازمه ندارد اما پیش فرض آن هست. مختار و حق: هر سه وجود دارد.

- آسیب شناسی تعاريف تفاسیر علمی: معمولاً پیش فرض دارند، عدم جامعیت، عدم مانعیت، خلط.

تعاریف تفسیر علمی: 1. ذهبی: تطبیق اصطلاحات علمی بر قرآن و استخراج علوم مختلف از قرآن. 2. العک: شرح و تفسیر آیاتی که به عظمت آفرینش اشاره دارد ایشان تفسیر علمی را گرایش دانسته. رد: تفسیر فهم مراد مولاست نه شرح و توضیح آیات. 3. فهد: تلاش مفسر در کشف ارتباط بین آیات هستی شناختی قرآن و علوم روز به گونهای که اعجاز قرآن آشکار شود و بر فرازمانی و فرامکانی بودن قرآن دلالت کند.

- راههای سنجش وزن واژگان قرآنی: 1. سنجش با واژگان اصلی، 2. تکرار و فراوانی، 3. جایگاه و اهمیت موضوع مثل توحید و عمومات آبی از تخصیص. مثال: خانواده در قرآن بسیار مهم است و به تمام جزئیات آن پرداخته است ارث و نفقه و نشوز و طلاق و لعان و امرأه و آرامش و اهل و اب وام و ولد و مانند آن.

- چهار سوال در مورد روانشناسی در قرآن: 1. آیا قرآن استطرادی به روانشناسی پرداخته است؟ 2. آیا از قرآن با کمک روانشناسی میتوان پیامهای روانشناسی برداشت کرد؟ 3. قرآن دغدغه مباحث روانشناختی داشته است؟ 4. آیا قرآن دارای نظام روانشناختی است یا نه؟.

- نظام یعنی مجموعه دادههای جامع و منسجم مبتنی بر یک سری اصول و مبانی. پس از جمع و انسجام مبانی و قواعد و خروجيها، نظام در میآید و نظام همان الگو است.

خلاصه اینکه: اگر یک روانشناس ماهر بیاید میتوان جواب سوالهای مهم و تخصیصی خود را از قرآن بگیرد؟ جوادی و علامه و صدر میگویند بله میتواند.

- روش منطقی استخراج نظام؛ قیاسی منطقی و کلنگرانه است اما امروزه جزءنگرانه مرسوم است. آسیب روش جزئینگری این است که در زمین حریف بازی کردن و منفعلانه است.

مثال نظام: در یک فروشگاه تمام وسایل خانه هست اما خانه صدق نمیکند. اما اگر تعدادی از آنها بیاید داخل یک سوئیت و نقش آنها مشخص شود میشود زندگی. اگر اعضای خانواده گرد هم بیایند و نقش هر کدام و روابط آنها معلوم شود ميشود نظام خانواده در اسلام.

- فرازماني بودن و جامعيت دين و هر جا دين حکمي ندارد: شهيد مطهري از طريق اصل عدالت و احکام ثانوي، امام حکم حکومتي و ناييني و صدر با روش منطقه الفراغ حل ميکند.

- دلايل جاودانگي دين و شريعت اسلام: 1. اصل بر ثبات است مگر اينکه خلاف ثابت شود.2. در قوانين بشري هم اصل بر ثبات است، 3. پيامبر رسالتش جاودانه است ايضاً شريعتش، 4. علم الهي محدود و تغييرپذير نيست پس تقنين او نيز جاوانه است.

- سوال: آيا پيامبر دنبال ارائه يک الگوي کامل در همه چيز از جمله اراده حکومت بوده يا فقط حکومت بر اساس استانداردهاي روز؟ عدهاي ميگويند دومي و امروز هم ميگويند بايد بر اساس استاندادهاي بينالمللي حکومت کرد. اما اسلام خودش استاندارد دارد. نشانهاش آيه 103 آل عمران (علي شفي حفره من النار) کلمه تمدن سازي اسلامي در کلمات مقام معظم رهبري اشاره به همين دارد.

- مثال تفسير استنطاقي: آيه 15 سوره يونس جواب اينکه رئيس جمهور ميتواند بگويد من قانون را قبول ندارم و عمل نميکنم؟ آيه 120بقره برخورد بامتخلف بعد از ابلاغ دستور و حکم، لاتزرو وازه وزر اخري اصل شخصي بودن مسئوليت.

- عدد در قر آن ناظر به کثرت است و مفهوم ندارد مانند خیر من الف شهر. مثلاً ای پیامبر اگر هفتاد بار هم استغفار کنی او را نمی بخشم. یعنی اگر 71 با استغفار کند می پذیرد؟ خیر بلکه به معنای خیلی زیاد است.

- گونههاي اعجاز روانشناختي قرآن:

1. اعجاز در گزارههاي روانشناختي

2. اعجاز در بيان نظام روانشناختي

3. اعجاز در تأثيرات روانشناختي موسيقايي قرآن

مثالها و آيات گونه اول:

1. اذا تليت عليم آياته زادتهم ايمانا و علي ربهم يتوکلون، انفال: 2

2. الله نزل احسن الحديث کتاباً متشابها مثاني تقشعر منه جلود الذين يخشون ربهم ثم تلين جلودهم و قلوبهم، زمر:23.

3. اذا سمعوا ما انزل الي الرسول تري اعينهم تفيض من الدمع، مائده: 83.

مثالها و آيات گونه دوم:

1. تقسيم شخصيت انسان به سه نوع مومن، کافر و منافق (بقره آيات 2-21) که مومن هم داراي سه سطح شخصيتي است: ظالم به خود، ميانه رو و پيشرو، فاطر: 32.

2. روانشناسي رنگها: بقره صفراء فاقع لونها تسر الناظرين، بقره:69. امروزه آسايشگاههاي رواني را زرد کم رنگ ميکنند چون باعث آرامش رواني ميشود.

3. روانشناسي خانواده: خلق لکم من انفسکم ازواجاً لتسکنوا اليها.

4. بينش اجتماعي يکي از ابعاد روانشناختي قرآن به معناي پيشبيني رفتار مخاطب است. و انکحوا الايامي منکم و الصالحين من عبادکم و امائکم ان يکونوا فقراء يغنهم الله من فضله.

5. درمان و مشاوره شناختي: عسي ان تحبوا شيئا و هو خير لکم و عسي ان تکرهوا شيئا و هو خير لکم. آيه بعدي: لکيلا تأسوا علي ما فاتکم و لا تفرحوا علي ما آتاکم.

6. بيان راههاي رسيدن به آرامش رواني مانند الا بذکر الله تطمئن القلوب و آيه: الذين آمنوا و لم يلبسوا ايمانهم بظلم اولئک لهم الامن و هم مهتدون، انعام: 82.

7. رعايت حدود و مرزهاي الهي باعث تکامل و برکت زندگي ميشود، و لو ان اهل القري آمنوا و اتقوا لفتحنا عليهم برکات من السماء و الارض، اعراف: 96.

8. آسيب شناسي رواني و رفتاري در قرآن؛ زين للناس حب الشهوات ...

9. رويکرد کلي قرآن در روانشناسي شناختي است: کهف: 68

از مجموع آيات به وضوح ميتوان دريافت که قرآن داراي يک بينش روان شناسانه است و اين اعجاز روانشناختي قرآن است.

الحمدلله رب العالمين

19/10/1395

این نوشته بخشی از تقریرات درس استاد حجت الاسلام و المسلمین دکتر سید حمید جزایری بوده است که در ترم اول سال تحصیلی 1395 فراگرفته شده است.

برچسبها: تفسیر علمی, روانشناسی, استنطاق, شهید صدر, جزایری خوشبختي در سايه روان شناسي اسلامي ...